Moc EBM

Moc prawna standardów medycznych i wytycznych praktyki klinicznej 17.06.2010 mgr prawa, dr n. med. Justyna Zajdel Zakład Prawa Medycznego Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Medycyna Praktyczna 2010/05 e-Medycyna Praktyczna 2010/05 Skróty: EBM – evidence based medicine, KEL – Kodeks Etyki Lekarskiej, UoZLD – Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty, UoZOZ – Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej Clara non sunt interpretanda – jasne nie wymaga interpretacji. Szczegółowej interpretacji wymagają natomiast sytuacje, w których przepisy prawa nie odnoszą się wprost do kwestii związanych z wykonywaniem zawodu lekarza i udzielaniem świadczeń zdrowotnych. Do takich sytuacji należy między innymi lekarski obowiązek wykonywania czynności leczniczych z wykorzystaniem aktualnej wiedzy medycznej, której źródła nie zostały jasno określone. Aktualne regulacje prawne odnoszące się do udzielania świadczeń zdrowotnych nakładają na osoby wykonujące zawód lekarza szereg obowiązków związanych z wykonywaniem czynności lekarskich. Obowiązki lekarza określają między innymi Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty z 5 grudnia 1996 roku (UoZLD)[1] i Ustawa o zakładach opieki zdrowotnej z 30 sierpnia 1991 roku (UoZOZ).[2] Uszczegółowianie obowiązków lekarza jest możliwe po określeniu obowiązku bazowego zawierającego ogólne dyrektywy, którymi lekarz powinien się kierować w trakcie wykonywania zawodu i udzielania świadczeń zdrowotnych. Do tej kwestii odnosi się bezpośrednio art. 4 UoZLD, w myśl którego "lekarz ma obowiązek wykonywać zawód, zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością". Obowiązki wymienione w art. 4 UoZLD odnoszą się co do zasady do sytuacji, w których lekarz udziela świadczeń zdrowotnych, przez które należy rozumieć "(...) działania służące zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu i poprawie zdrowia oraz inne działania medyczne wynikające z procesu leczenia lub przepisów odrębnych regulujących zasady ich wykonywania" – art. 3 UoZOZ. Bazowym elementem obowiązku określonego w art. 4 UoZL jest konieczność udzielania świadczeń zdrowotnych zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, niemniej przy użyciu dostępnych metod i środków. Z obowiązkiem lekarza w tym zakresie ściśle się wiąże prawo każdego pacjenta do otrzymania świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom wiedzy medycznej; prawo to zostało wymienione w art. 19 ust. 1 pkt 1 UoZOZ. Do kwestii obowiązku udzielania świadczeń zdrowotnych na podstawie aktualnej wiedzy medycznej odnosi się także Kodeks Etyki Lekarskiej (KEL) z 2 stycznia 2004 roku.[3] W myśl art. 4 KEL "dla wypełnienia swoich zadań lekarz powinien zachować swobodę działań zawodowych, zgodnie ze swoim sumieniem i współczesną wiedzą medyczną". Z koniecznością stosowania się do wskazań aktualnej wiedzy medycznej wiąże się bezpośrednio lekarski obowiązek doskonalenia zawodowego i stałego podnoszenia swoich kwalifikacji. Obowiązek stałego doskonalenia zdobytych umiejętności przez lekarza wynika wprost z art. 56 KEL, a pośrednio także z art. 18 UoZLD, w myśl którego "lekarz ma prawo i obowiązek doskonalenia zawodowego, w szczególności w różnych formach kształcenia podyplomowego". W kwestii lekarskiego obowiązku podnoszenia kwalifikacji zawodowych wypowiadały się też wielokrotnie sądy polskie. W orzeczeniu z 13 października 2005 roku[4] Sąd Najwyższy podkreślił, że obowiązek podnoszenia kwalifikacji zawodowych oraz śledzenia postępów nauki i techniki medycznej wynika z UoZLD i KEL, a ignorancja w tym zakresie stanowi winę lekarza. Na uwagę zasługuje również orzeczenie Sądu Okręgowego w Katowicach z 17 grudnia 2003 roku,[5] w którym sąd odniósł się do konieczności udzielenia świadczeń zdrowotnych w oparciu o wskazania aktualnej wiedzy medycznej. W opinii Sądu winą lekarza jest stosowanie zarzuconej metody leczenia, co powoduje szkodę lub ją powiększa. Podobnie wypowiedział się Sąd Okręgowy w Radomiu w orzeczeniu z 15 lipca 2003 roku.[6] Zdaniem Sądu nieprawidłowy sposób leczenia rozmijający się ze wskazaniami wiedzy i sztuki lekarskiej, przy pominięciu innych metod leczenia stanowi winę lekarza. Jakkolwiek lekarz ma obowiązek stale doskonalić swoją wiedzę i umiejętności, bezsprzeczny pozostaje fakt, że samodzielne zdobywanie i weryfikowanie aktualności wiedzy medycznej jest niezwykle trudne, a często prawie niemożliwe. Medycyna rozwija się bowiem dynamicznie, a ogromna liczba prowadzonych badań klinicznych owocuje mnóstwem publikacji. W związku z tym różne instytucje i zespoły ekspertów opracowują wytyczne postępowania, stanowiska, zalecenia lub standardy, opierając się na analizie dostępnych danych naukowych zgodnie z zasadami EBM (evidence based medicine). Żadna z aktualnych regulacji prawnych nie nakazuje stosowania ściśle określonego terminu w omawianym zakresie. Dopuszczalne jest zatem używanie takich określeń, jak wytyczne, wskazówki, zalecenia czy schematy postępowania – które standardami medycznymi nazwał Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 17 czerwca 1969 roku (II CR 165/69).[7] Z prawnego punktu widzenia samo określenie nie ma większego znaczenia, kluczowe są natomiast forma, w jakiej dokument został wydany, oraz miejsce publikacji – od tego właśnie zależy charakter prawny "standardu"/ wytycznych oraz moc ich obowiązywania. Szczególne miejsce zajmują standardy mające postać aktów normatywnych. W węższym ujęciu, którego zwolennikami jest wielu przedstawicieli nurtu EBM, termin "standard medyczny" odnosi się wyłącznie do ujętych w postaci aktów normatywnych zasad postępowania medycznego, wyposażenia miejsc sprawowania opieki medycznej (szpitali i ich oddziałów, przychodni, sal operacyjnych, stanowisk znieczulenia itp.) oraz kwalifikacji prac